Deyim ve Atasözleri

Sözcükte Anlam(Sesteş Anlam -Genel-Özel Anlam-Terim Anlam-Deyim ve Atasözleri)

EŞ SESLİ (SESTEŞ) KELİMELER
Yazılış ve okunuşları aynı olan; ama anlamları birbirindenfarklı olan sözcüklere eş sesli (sesteş) sözcükler denir.
Örnek: Yol
1.Bu yolu takip etmemiz gerek.(Bir yere ulaşmada gidilen yer)
2.Kardeşimle bahçedeki otları yolduk.  ( Çekip koparmak)
NOT» Düzeltme işareti ( ^ ) olan sözcüklerde okunuşları, yazılış-ları ve anlamları farklı olduğu için sesteşlik özelliği aranmaz.( ama – âma, hala – hâlâ, aşık – âşık, yar – yâr)
1.Hava soğuktu kar yağıyordu. 2.Bu seneki kârımız iyi.
NOT» Bir sözcüğün temel anlamıyla mecaz anlamı arasında sesteşlik özelliği aranmaz.
Kuru otlar, bir kibrit değse tutuşuverecekti.(Temel anlam)
Bu yazarın kuru bir anlatımı var. ( Mecaz anlam


TERİM ANLAM
Bir sözcüğün bilim, sanat, spor ya da meslek alanına özgükavramları karşılığında kazandığı anlama denir.
Matematik: Doğal sayılar, kare, polinom…
Tiyatro: Sahne, perde, kostüm…
Müzik: Nota, akor, sol anahtarı…
Coğrafya: Meridyen, ölçek, izohips, Dünya,
Resim: Portre, palet, tuval…
Not: Bir sözcüğün terim olması kullanıldığı cümleye göre değişir
Evin perdesi :Terim değilOyunun perdesi: Terim


GENEL VE ÖZEL ANLAM
Söylenişte tekil olmasına rağmen anlamca geniş kapsamlıolan sözcüklere genel anlamlı; anlamca daha dar kapsamlıolan sözcüklere ise özel anlamlı sözcükler denir.
(Özel) MAHALLE KÖY İLÇE  İL  ÜLKE (Genel)
Köpek sadık bir dosttur. (genel – Tüm köpekler için geçerli)
Bizim köpek huysuzlanıyor. (özel – Bir köpek için geçerli)
UYARI: “-ler, -lar” eki “bütün”ü anlatmadığı için “özel”dirler.
O, köpekleri dışarıya çıkardı. (Genel değil özel anlamlıdır)
a)Genelden Özele:
İnsan —> sanatçı —> şair —> Yahya Kemal
b)Özelden Genele:
Yahya Kemal —> şair —> sanatçı —> insan

ATASÖZLERİ
Uzun gözlem ve deneyimler sonucu oluşmuş, bilgi ve öğüt veren kalıplaşmış sözlere atasözü denir.
Atasözlerinin Özellikleri
1.Atasözlerinin söyleyeni belli değildir, halkın ortak malıdır.
2.Atasözleri kalıplaşmıştır yani atasözündeki sözcükler yerinebaşka sözcükler getirilemez, sıralanışında da değişiklik olamaz.
“Damlaya damlaya göl olur. ” “göl” yerine “havuz” diyemeyiz
3.Atasözlerinin birçoğu mecaz anlamlıdır.
“Terzi kendi söküğünü dikemez ” atasözü, “İnsanlar başkalarınayaptıkları hizmetleri kendilerine yapamazlar.” anlamını taşır.
4.Gerçek anlam taşıyan atasözleri de vardır.
»Bugünün işini yarına bırakma.
5.Atasözlerinin bazıları aynı veya yakın anlamlıdır.
»Mum dibine ışık vermez. ↔ Terzi kendi söküğünü dikemez.
6.Atasözlerinin bazıları zıt anlamlıdır.
»Fazla mal göz çıkarmaz. → Azıcık aşım, kaygısız başım.


DEYİMLER:
Çoğunlukla gerçek anlamından ayrı bir anlam taşıyan, en az iki sözcükten oluşan kalıplaşmış söz ya da sözcük gruplarıdır.
Deyimlerin Özellikleri
1)Deyimler kalıplaşmış sözcüklerdir. Deyimlerdeki sözcüklerinyerine eş anlamlıları bile getirilemez. Sözcüğün yerideğiştirilemez.
»Sürahiden boşalırcasına yağmak (Yanlış)
»Bardaktan boşalırcasına yağmak (Doğru)
2)Deyimler şahsa ve zamana göre çekimlenebilir.
»Ödevimi yapınca öğretmenin gözüne girdim.
3)Deyimler genellikle mecaz anlamlıdır.
»“Kök söktürmek” deyimi “bir bitkinin kökünü çıkarttırmak”değil, “güçlük çıkarmak, uğraştırmak” anlamındadır.
4)Bazı deyimler gerçek anlamlıdır. » Sır saklamak
5)Deyimler ders verme amacı taşımaz.
6)Sözcük grubu ya da cümle şeklinde bulunabilir.
»Ağzı kulaklarına varmak (sözcük grubu)
»İğne atsan yere düşmez (cümle)